Wierdaheerd had een altoosdurende beklemming
De geschiedenis van de boerderij die tegenwoordig bekendstaat als de Wierdaheerd, heeft voorheen nooit een officiële eigennaam gehad. De boerenplaats heeft wel een geschiedenis die tot de middeleeuwen teruggaat. Destijds waren de landerijen en de gebouwen nog eigendom van het in onze streken machtige klooster van Aduard. Na de reductie (1594) van Groningen nam de provincie de boel over. Bij de verdeling van alle kloostergoederen in 1618 bleef de boerenplaats in handen van de provincie, die de grond verhuurde aan verschillende boeren. Zo is bekend dat in 1721 Albert Ates en zijn vrouw Aaltje huurders waren die in 1755 het stokje overdroegen aan Tjaart Clasen en Geeske Berends.
Pas aan het begin van de negentiende eeuw besloot de provincie de boerderij van de hand te doen. In 1809 werd de heer G. Gockingha, een oud-resident, eigenaar. Op eenentwintig februari van datzelfde jaar 1809 verkocht hij het recht van de ‘vaste, altoosdurende beklemming’ aan het echtpaar Hendericus Hendriks en Sijpke Egberts. Een vaste, altoosdurende beklemming is een unieke Groningse pachtvorm waarbij de boer voor een onveranderlijk pachtbedrag het eeuwigdurende en erfelijke recht heeft om de grond te gebruiken en de gebouwen te bezitten.
Voor vijftienhonderd gulden kregen zij dit gebruiksrecht van ruim 88 halve juk (50 hectare) land, inclusief de toenmalige behuizing met nummer tien. De afspraak was helder: de jaarlijkse huur aan de landeigenaar bedroeg tweehonderdtachtig gulden, steevast te betalen op Midwinter, en dit bedrag mocht nooit worden verhoogd of verlaagd.
Hindrik Willems Wierda wordt eigenaar
In 1845 verkocht weduwe Lyna Tallens haar deel van de erfenis aan landbouwer Freerk Hindericus Wierema uit Saaxum. Zij was in 1824 getrouwd met de vorige eigenaar, Hendericus Hindriks Wierema. Door deze koop werd Freerk eigenaar van de boerderij. In 1851 verdeelde Freerk de rest van de erfenis met familieleden in Breede; hij kreeg de boerderij uiteindelijk helemaal alleen in bezit.
Na het overlijden van Freerk in 1863 kreeg zijn weduwe, Kunje Folkerts Folkers, de complete boerenplaats toegewezen. Drie jaar later overleed Kunje en werd haar bezit verdeeld onder haar zes kinderen: twee uit haar eerste huwelijk met Klaas Kooi en vier uit haar tweede huwelijk met Freerk Wierema. Twee van de broers uit het tweede huwelijk, Hendericus Freerks Wierema en Hendrik Jacobus Wierema, namen de boerderij over.
In 1886 kwam de familie Wierda in beeld. De toenmalige eigenaren Hendrik Jacobus Wierema en zijn vrouw Bouktje de Boer moesten in dat jaar hun bezittingen publiekelijk verkopen. Voor een bedrag van vijfenvijftigduizend eenhonderdvijftig gulden werd Hindrik Willems Wierda de nieuwe eigenaar. Naar nu omgerekend 750.000 euro. Het feit dat Hindrik Willems dit bedrag op tafel kon leggen voor de boerenplaats in Maarhuizen, laat zien dat het destijds om een zeer waardevol, kapitaalkrachtig agrarisch bedrijf ging. Nadat ook hij en zijn vrouw waren overleden, vond er in 1895 een verdeling plaats onder hun kinderen.
De boerenbehuizing, de schuren en de ruim vijftig hectare land in Maarhuizen en Schilligeham kwamen terecht bij Jan Wierda. Later (1916) ging het eigendom over naar Enno Wierda, toen burgemeester van Winsum. De boerderij bleef decennialang een vaste en waardevolle belegging binnen de familie Wierda.
Een bijzonder testament
Burgemeester Enno Wierda had bijzondere plannen met de boerderij. Op 28 april 1917 liet hij een testament opmaken bij notaris de Ranitz. Hij liet de complete boerenbehuizing, de schuren en alle bijbehorende landerijen in Maarhuizen, Ranum en Schilligeham na aan de gemeente Winsum, ruim eenenvijftig hectare. Enno wilde dat dit bezit na zijn dood een afzonderlijk vermogen zou vormen onder de naam ‘de Wierda-Stichting’. Op 6 september 1921 overleed hij, waarna de notaris het legaat officieel overdroeg aan de gemeente en de Wierda-Stichting werd opgericht. De provincie Groningen gaf in het jaartal 1923 haar definitieve goedkeuring aan de stichtingsvoorwaarden.
Het beheer van de stichting kwam in handen van de gemeenteraad of het college, dat uit zijn midden twee personen koos voor het dagelijks bestuur. Als zij dat nodig vonden, mochten ze een bezoldigd rentmeester inhuren om de praktische zaken te regelen. De regels waren streng: de bezittingen mochten nooit worden belast met hypotheken en stonden los van de algemene gemeenteschulden. Mocht er ooit grond verkocht moeten worden, dan moest de stichting daarvoor zo snel mogelijk ander onroerend goed in Winsum terugkopen. Ook moest er elk jaar zo’n duizend gulden apart worden gezet om het kapitaal te laten groeien.
De inkomsten uit de boerderij moesten volledig ten goede komen aan de inwoners van Winsum. Enno Wierda dacht zelf aan zaken zoals het steunen van arme patiënten of een eventueel op te richten lokaal ziekenhuis. Wat hij absoluut verbood, was dat het geld aan kerkelijke doelen werd uitgegeven. Een bijzondere regeling was er voor het lokale ziekenfonds van Winsum-Obergum; zij kregen jaarlijks een gulden per lid met een maximum van 250 gulden om hun jaarvergadering extra feestelijk aan te kleden.
In 1929 werd het grondgebied van de stichting nog iets groter. Bij een publieke verkoop van de erfgenamen van Pieter Alderts Sijbolts en Grietje Sijbolts kocht de Wierda Stichting de vaste beklemming van bijna zes hectare land in Ranum.
De naam Wierdaheerd
Rentmeester J.D. Frieling wilde in 1981 een naam aan de boerderij geven. Hij stuurde een brief naar de Groninger Heerdencommissie met de vraag wat een passende naam zou zijn. De commissie liet historisch onderzoek doen en het werd duidelijk dat de boerderij vroeger nooit een naam had. Daar de boerderij al sinds 1886 onlosmakelijk verbonden was met de familie Wierda, was dat een uitstekende basis voor een nieuwe naam.
De commissie legde twee opties voor: ‘De Wierda’ of ‘De Wierdaheerd’. De naam ‘Wierdahoeve’ werd resoluut afgeraden. Het woord ‘hoeve’ komt van oudsher namelijk helemaal niet voor in Groningen; daar praat je over een ‘heerd’. De rentmeester volgde dit advies op en sindsdien staat de historische boerenplaats officieel bekend als de Wierdaheerd.